Аймгийн Алдарт уяач Ч.Бухаа: Торгон Дашнямын их морийг унаж16 түрүүлгэсэн

Хэнтий аймгийн Бор-Өндөр сумын харьяа, аймгийн Алдарт  уяач Ч.Бухаа гуайн ярилцлагыг уншигч танаа хүргэж байна.
-Дорноговь аймгийн Дэлгэрэх суманд төрсөн юм байна. Хэзээнээс энэ нутгийн хүн болсон юм бэ?
-1998 онд энд нутагт ирж, суурьшсан. Тэрнээс хойш 20-иод жил болж байх шив дээ.
-Хурдтай нутгийн хүүгийн морьтой холбогдсон түүх сонин байна байх?
-Таван настайгаасаа  хурдан морь унаж, 16 настайгаасаа морь уяж, 2006 онд Хэнтий аймгийн Алдарт уяач цол хүртсэн дээ.
-Хэний морьдыг унахав?
-Дэлгэрэх сумын харьяат Монгол Улсын Алдарт уяач “Торгон” хэмээх Дашнямын хурдан морьдыг унадаг байлаа. Үүнээс өмнө Түдэв гэж хүний морийг унадаг байсан. Ер нь нутгийнхаа олон сайхан хурдан буянг унаж явлаа.  Дашням Алдарттай манайх нэг гол, нэг баг бригадын улс. Би хоёр хар морийг нь унаж байсан. Их хар морьтой нь 16 түрүүлж, бага хар морьтой нь 9 түрүүлсэн. Мөн хонгор азарга, хадам аавынх нь өсгий цагаан хээр азаргыг унаж байлаа. Мөн Түдэвийн будан азаргыг, Богино Аюушийн загал морийг, Дорноговь аймгийн Өргөн сумын Үүлэн Жамбалын бор морийг хүртэл унаж явсан юм шүү.
-Шаггүй унаач байжээ дээ. Тэр үеийнхээ сэтгэлд үлдсэн сайхан дурсамжаас хуваалцаач?
-Дашням ахын Их хар морь гэдэг гараанаасаа гараад зугтаачихдаг, юунд ч гүйцэгддэггүй адуу байлаа. Гүйцэгдэхгүй байсаар барианд ордог. Тэрний дүү Бага хар морь ч бас д хурдан байсан. Гэхдээ ахдаа хүрэхгүй ээ. Түдэвийн будан азарга ч  гэсэн мөн их хурдан байж билээ.
-Нэгэн үеийн цуут хүлгүүд...?
-Тэгэлгүй яахав. Уяачид нь ч мундаг. Түдэв гуай, Богино Аюуш гуай, Дашням гуай,  Дамба гуай гээд аргагүй мундаг уяачид. Тэдэн шиг морь уядаг, адуу таньдаг, эдэлдэг улс одоо ч сэтгэлд орж ирдэггүй, наран ургах зүүн зүгт ийм уяачид тун цөөхөн байх. Гэхдээ газар газрын уяа өөр шүү дээ. Дорноговийн уяа, Сүхбаатарын уяа шал ондоо, адуугаа өөр өөр эдэлнэ, адуу нь адилгүй. Нэг эхийн хоёр морь байхад хоёр янз уяхгүй бол давхидаггүй юм шүү дээ.
-Дэлгэрэхийн уяа Хэнтий чигийн уяанаас юугаараа өөр байна вэ?
-Өөр байлгүй яахав. Дэлгэрэхэд морийг эцэнхий шахуу уядаг бол Даланжаргалангаас эхлээд хойшлох тусмаа морь нь тарган, тар сунгаа нь ойр богинохон байдаг.
-Дорноговь аймгийн Дэлгэрэх сум бол Тайж, Банди адууны өлгий нутаг. Таны өвөг дээдэс морь  уядаг байв уу?
-Миний ээжийн их ах олон жил адуу малласан хүн, ганц нэг морь уяж л байсан байх. Бас ээжийн олон хонгор адуутай нэг дүү нь байсан гэж нутгийн улс ярьдаг, би сайн мэдэхгүй. Нутаг усныхан “Танайхны голомтноос морь давхиулж байгаа хүн нь чи л ” гэдэг юм. 
-Та уяачийнхаа гарааг ямар удам угшилтай адуугаар эхэлж байв?
-Торгон Дашням гуай өөрийнхөө адуунаас надад Тайж угшлын хээр үрээ өгсөн. Тэрийг нь би 16 настайдаа уян 13, 14-өөр давхиулж уяачийн гараагаа эхлүүлж байлаа. Тэгээд 18 настай цэрэгт явахдаа нутаг уснаасаа гараад Дорноговь аймгийн Даланжаргал, Хэнтий аймгийн Бор-Өндөр энэ хавиар нутаглаж явна. Одоо ч би Дэлгэрэхийн Тайж адуугаа  уян нааддаг, надад Сүхбаатар адуу, Увсын Тэс адуу ч бий.
 -Та Бор-Өндөрт бараг 41 настай ирсэн. Тэр болтол Дорноговьдоо л уяж байсан биз дээ?
-Тийм. Дорноговийн Даланжаргаланд морь уяад Дундговь аймгийн хэд хэдэн суманд олон морь айрагдаж, түрүүлгэсэн. Анхны Боржигон наадамд гурван морь наймд оруулсан. Сүүлд нь Шивээговь сумын анхны наадам болоход Пунцаг, Батмөнх гэдэг хоёр хүнтэй очоод 17 медалийг нь авч байлаа. Тэр үед наадам цөөн, медаль ховор, морь цөөхөн морддог байсан. Одоогийн энэ Улаанбаатарын хүмүүс чинь 100-аас дээш моринд айрагдсан хүлгээ хурдан гэж ярьдаг, хөдөөний бид чинь цагаан өвсөөр уяж давхиулж байгаа морио хурдан гэж боддог, ялгаа их шүү. Бор-Өндөрт ирээд аймгийн Алдарт уяач болсноос хойш хоёр түрүү, дөрвөн айраг авсан юм уу даа. Өнгөрсөн зун нэг даага айрагдсан. Тэгээд одоо ганц нэг юм уяж сойгоод явж л байна.
 -Таны уяж байсан адуунаас хамгийн их амжилт үзүүлсэн нь?
-1986-1994 оны үед ид хурдалж байсан хээр морь. Эх нь  Сүхбаатар аймгийн үзэмчин адууны гүү,  Дорноговийн Дэлгэрэхийн тайж адууны эцэгтэй. Манай хадам ах эх гүүг бэлгэнд өгсөн. Эцэг азаргыг болохоор Дорноговь аймгийн Алтарширээ сумын Наваанжин гэдэг хүн надад хээр даага бэлгэнд өгөөд, түүгээр нь азарга тавьсан. Тэр азарга, гүү хоёроос ер нь гурван эр хээр адуу гарсан. Хоёрыг нь өөрөө сойж давхиулаад, бага хээр халзан адууг Дундговийн Баянжаргалангийн хүнд өгсөн нь Дундговь аймгийн баяр наадамд олон жил түрүү, айраг хүртсэн.  Хоёр дүү нь миний хээрийн дайнд хүрдэггүй байсан. Миний тэр хээр морь хязааландаа дөрвөн давхар уяагаар дөрөв түрүүлж байсан л морь доо. Даланжаргалан, Шивээговь, Өндөршил сумдын наадамд түрүүлчихээд төмөр замын 25 дугаар зөрлөгийн наадамд түрүүлсэн, арваад арваад хоногийн зайтай. Тэр үед тэжээл гэж байсангүй, цагаан өвсөөр нь л уядаг байсан. Их л сайндаа гүүний саам өгнө, өөр юм байгаагүй. Даагандаа түрүүлээд, шүдлэн аман хүзүүдээд, хязаалангаас хойш завсаргүй 13 түрүүлж, дөрөв аман хүзүүдсэний найман түрүү нь улс хувьсгалын ойн баяр наадамд байдаг. 30-аад жилийн өмнө шүү дээ. Би тэр хурдан хүлгийнхээ толгойг нь хадгаар боогоод авдрандаа хадгалж байдаг. Миний тэр хээр морь шиг адуу надад дахин төрөөгүй. Морь уяад олон газар явж л байсан,  тийм морь харагддаггүй юм.
-Та ер нь адуугаа саамлачих уу, том багагүй?
-Ер нь саамлаж уядаг байсан.
-Одоо бол тэжээх үү?
-Заримдаа тэжээнэ, заримдаа чадахгүй, янз бүр л байна даа. Би тэжээл нэг их сонирхдоггүй. Намар зөв сайхан уяа эдэлгээ оруулж, зуны уяаг зөв цоолж, морийг зөв эдэлж уях нь зөв гэж боддог.
-Адуу малын арилжаа наймаа хэр хийж байна. Гадагшаа гарсан адуунаас тань гайгүй давхиж байгаа ямар адуу байна?
-2000 оноос хойш нэг их адуу наймаалцаагүй, өмнө нь ганц нэг адуу зарсан. Зарим нь гайгүй сайхан давхиж дуулддаг, зарим нь ч гавьдаггүй юм шиг билээ. Адуугаа яаж эдэлж байгаагаас бас хамаарна л даа. Хэнтий аймгийн Дархан сумын 70 жилийн ойгоор хязаалан хээр үрээ айрагдаад, хойтон жил нь соёолон үрээ Дархан суманд гуравлаж байсан. Хонгор даага зарсан нь шүдлэн, хязаалан, соёолондоо бас их хурдалж гурав, дөрөв айрагдсан. Дундговь аймгийн Баянжаргалан суманд хээр халзан морь зарсан нь тэндээ лав  тав айрагдсан.
-Сүүлийн жилүүдэд та өөрөө уяж байгаа юу, эсвэл хүүхдүүд  залгаж уяж байна уу?
-Би хоёр охинтой. Хүүгүй болохоор надад морь уяад өгөх хүн олдохгүй, өөрөө л уядаг. Охидын нөхрүүд бүгд уул уурхайд ажилладаг төвийн хүмүүс.
-Ярилцсанд баярлалаа. Таныг хурдан тууртын босоо цагаан хийморь өнөд ивээг.
"Тод магнай" сэтгүүл Хэнтий аймгийн тусгай дугаар