Хурд тарьсан Доогийн халзан

Халхад цуутай хурдаар нутгийн адуугаа сэлбэж сайжруулсан С.Довдондоржийн гавьяа зүтгэлийг өнөө хэр нь Алтанширээгийн уяачид сайшааж байдаг. Зөвхөн уугуул нутгийнхан нь ч бус халзан азарганы үр төлөөр адуугаа сайжруулан буян  хишгийг нь хүртсэн Сайхандулаан, Өргөн сумын уяачид ч талархаж явдгаа нуудаггүй юм билээ.
Монгол төрийн наадамд дөрвөнтөө түрүүлж, гурав айрагдсан З.Даваанэрэнгийн домогт хүрэн халзан азарганы үр төлөөс авч, нутгийн адуугаа сэлбэсэн Сономцэрэнгийн Довдондорж 1918 онд Алтанширээ сумын 2-р багийн нутаг Хааяа хэмээх газар айлын ууган хүү болон мэндэлжээ. Түүний багад эцэг эх нь бурхны орноо одож тэрээр дүүгийн хамт өвгөн ахынхаа халамжинд хөл нь дөрөөнд гар нь ганзаганд хүрсэн гэдэг. С.Довдондорж бага сургууль төгсч, шинэ хуучин үсэгт аль алинд нь тайлагдан тухайн цаг үедээ ховорт тооцогдох боловсролтой нэгэн гэгдэж явжээ. Тиймдээ ч багийн дарга, тоо бүртгэгч, сумын захиргаанд нарийн бичгийн дарга, сумын дарга, аймгийн нефть баазад түгээгч, өрхийн төслийн статистикч  зэрэг ажлыг хийж байсан аж. Эр цэргийн албыг Хэнтий аймагт хаасан тэрээр 1945 оны Халх голын чөлөөлөх дайнд оролцож  явсан хувьсгал тэмцлийн ахмад зүтгэлтэн.
Харин морь уяж сойхын тухайд 1960-аад оноос эхэлсэн бөгөөд 1968 онд алдарт халзан азаргаа авч байжээ. Монгол төрөөс соёрхсон хуруу дарам цөөн цолтой хүлгэдийн нэг Мөнх төрийн мөнгөн магнай З.Даваанэрэнгийн хүрэн халзан азарганы төл хэрхэн С.Довдондоржийн саванд орсон тухай бяцхан түүхийг хүүрнэх нь зүйтэй биз ээ.
З.Даваанэрэн уяачийн хүү Д.Санжаа эцгийн шийрийг хатаан хурдан хүлгийн уяа тааруулагч “Аварга тосон” рашаан сувилалд амарч байхдаа говиос ирсэн нэгэн эрхэмтэй танилцжээ. Шинэхэн танил нь халхад цуутай нэрт уяач хүү гэдгийг нь дуулаад ихэд олзуурхан гаран орон хурдан морь ярьсаар өдрийг бардаг болж. Тэгснээ нэг өдөр “би моринд дуртай жирийн нэг монгол эр. Өөрөөс чинь нэг адуу авмаар байна” хэмээн хүслээ хэлж. Санжаа ч, “Чи бидэн хоёр энэ газар сайхан танилцлаа. Эр улсын замын хүзүү урт гэдэг. Чамд боломжийн адуу өгнө. Нас ахиж яваа бид эртхэн шиг өгөлцөж авалцвал өлзий болох биз” хэмээгээд хойтон хавраас хэтрүүлэхгүйгээр наймаа хийхээр ярилцаж гэнэ. Хэлсэн ёсоор хойтон хавар нь Довдон хоёр хөтөлгөө морьтой Нялга сумыг зорьж, дөрөв дэх хоног дээрээ эрсэн айлаа олжээ. Хуучны танилууд хэд хоног хууч дэлгэн хөөрөлдсөөр явах болоход Санжаа адуугаа хураан үзүүлжээ. Довдон нэг аятайхан үрээ хараад түүнийг авъя гэтэл Санжаа:
“За, Довдон минь чи тэр холоос ирээд хөтөлгөө даахгүй эцэнхий үрээгээр яахав. Авсан өгсөндөө өлзий болъё гэвэл өөр адуу ав. Хаврын хавсарга ихтэй энэ жил чамд хэрэг болохгүй. Үүнд орвол чи сүүтэй даагыг эхтэй нь хөтлөөд яв. Ингэвэл замын урт гарын ая даана” хэмээгээд сайхан хүрэн халзан сарвааг эхтэй нь заав. С.Довдондорж ч нөхрийн хэлснийг зөвшөөрч хөтөлгөө морин дээрээ хэдэн төгрөг нэмж өгөөд наймаа тохирчээ.Санжаа Довдондоржийг гаргаж өгөхдөө:
-Чамд би гар татаагүй шүү. Эцгийн нэрийг гаргасан төрийн цол чимэгтэй хүрэн азарганы үр халзан даагаа өглөө. Хурдлах эсэхийг чиний заяа мэднэ гэжээ.
Довдондорж тэр жилээ халзан даагаа уялгүй өнжөөж, дараа жил исгэлтэй шүдлэн уяж аймгийн наадмыг зорихоор зэхэж байв. Үзүүр шандад болсон сунгаанд халзан үрээ нь  Дэлгэрэхийн Хуягтын хонгор шүдлэнгээс бяр заан түрүүлж, хашир уяачид “Шүдлэнд энэ хоёрын нэг түрүүлнэ” хэмээн таамаглаж байлаа. Харин аймгийн наадамд хоёр үрээ холбоотой ирээд зөв талаар нь орсон Хуягтын хонгорыг түрүүлсэнд тооцон, буруу талд хошуу өлгөсөн Довдондоржийн хүрэн халзанг аман хүзүүдсэн хэмээн тооцжээ. Ийнхүү анхны айргаа амссан хүрэн халзан азарга унаган эзний хэлсэнчлэн удам дагаж урам сэргээн хурдалсан бөгөөд 1977 онд нэгдлийнхээ 20 жилийн ойд түрүүлж, 1979, 1980, 1983 онуудад сумандаа айрагдаж байжээ. Нэгэн үе Алтанширээгийн наадмыг чимж явсан хүрэн халзан азарга өөрөө хурдлахаас гадна үр төл сайтай буян байж, олон хүний магнайг тэнийлгэн, хурдан моринд шимтэхэд хүргэсэн билээ.